Viêm phổi không phải lúc nào cũng diễn tiến nghiêm trọng, nhưng bệnh có thể trở nên phức tạp nếu tổn thương phổi tiến triển hoặc xuất hiện biến chứng. Mức độ nặng còn khác nhau đáng kể giữa từng người, đặc biệt ở những đối tượng có yếu tố nguy cơ. Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn tìm hiểu viêm phổi có nguy hiểm không, nhóm đối tượng dễ gặp biến chứng và thời điểm cần đến bệnh viện.
Viêm phổi có nguy hiểm không?
Mức độ nguy hiểm của viêm phổi khác nhau ở từng người. Phần lớn trường hợp được phát hiện sớm và điều trị đúng cách có thể hồi phục tốt. Tuy nhiên, bệnh vẫn có khả năng diễn tiến nặng, nhất là ở trẻ nhỏ, người cao tuổi, người mắc bệnh nền hoặc suy giảm miễn dịch.
Khi tổn thương viêm lan rộng, quá trình trao đổi khí tại phổi bị ảnh hưởng, làm giảm lượng oxy cung cấp cho cơ thể. Nhiễm trùng cũng có thể lan sang màng phổi, vào máu hoặc gây phản ứng viêm toàn thân. Những diễn tiến này có thể dẫn đến các biến chứng nghiêm trọng, bao gồm:
1. Suy hô hấp
Suy hô hấp xuất hiện khi quá trình viêm và dịch tiết lấp đầy nhiều phế nang, làm giảm diện tích phổi còn khả năng thông khí và gây mất cân bằng giữa thông khí - tưới máu. Khi phổi bị viêm nhiều, máu đi qua các vùng tổn thương sẽ không nhận đủ oxy, gây giảm oxy máu. Nếu tổn thương nặng hoặc cơ hô hấp kiệt sức, cơ thể cũng khó đào thải CO₂ như bình thường.
Trên lâm sàng, tình trạng này biểu hiện bằng thở nhanh, khó thở tăng dần, SpO₂ giảm, tím tái hoặc thay đổi ý thức. Mức độ suy hô hấp quyết định nhu cầu hỗ trợ từ oxy liệu pháp đến thông khí không xâm nhập hoặc thở máy xâm nhập.
Tổn thương phổi lan rộng có thể gây giảm oxy máu và suy hô hấp
2. Tràn dịch và tràn mủ màng phổi
Nhiễm trùng tại nhu mô phổi có thể kích hoạt phản ứng viêm ở màng phổi, làm tăng tính thấm mao mạch và khiến dịch viêm tích tụ trong khoang màng phổi, tạo thành tràn dịch cạnh viêm phổi. Khi vi khuẩn xâm nhập vào khoang này, dịch có thể chuyển sang giai đoạn phức tạp, giảm pH và glucose, tăng LDH, hình thành fibrin và các vách ngăn; nếu xuất hiện mủ đại thể thì được xác định là tràn mủ màng phổi.
Kháng sinh đơn thuần thường không đủ xử lý các ổ dịch khu trú trong khoang màng phổi. Tùy tình trạng, bác sĩ có thể chỉ định dẫn lưu, tiêu sợi huyết (thuốc phá sợi fibrin cản trở thoát dịch) hoặc phẫu thuật nếu cần.
3. Áp xe phổi
Áp xe phổi hình thành khi nhiễm trùng gây hoại tử khu trú nhu mô, sau đó tạo thành một khoang chứa mủ trong phổi. Tình trạng này thường liên quan đến viêm phổi hít, nhiễm khuẩn do nhiều loại vi khuẩn hoặc sự tắc nghẽn phế quản làm cản trở dẫn lưu dịch tiết. Khi ổ hoại tử thông với phế quản, hình ảnh chụp ngực có thể ghi nhận hang chứa khí hoặc mức khí - dịch. Người bệnh thường sốt dai dẳng, ho khạc nhiều đờm mủ và chậm cải thiện hơn so với viêm phổi thông thường. Kháng sinh thường phải được sử dụng trong thời gian dài hơn, đồng thời bác sĩ cần tìm và xử lý các yếu tố thuận lợi như hít sặc hoặc tắc nghẽn đường thở nếu có.
4. Nhiễm trùng huyết và sốc nhiễm trùng
Viêm phổi có thể trở thành nguồn khởi phát nhiễm trùng huyết khi đáp ứng của cơ thể đối với nhiễm trùng trở nên mất điều hòa, gây tổn thương mô và rối loạn chức năng cơ quan. Những thay đổi về giãn mạch, tăng tính thấm thành mạch, rối loạn vi tuần hoàn và chuyển hóa có thể khiến tưới máu mô suy giảm, từ đó ảnh hưởng đến thận, não, tim, gan và hệ đông máu.
Khi tụt huyết áp không cải thiện dù đã bù dịch, kèm lactate máu tăng hoặc rối loạn tưới máu, tình trạng này được xác định là sốc nhiễm trùng. Đây là biến chứng đặc biệt nghiêm trọng, đòi hỏi kiểm soát nguồn nhiễm, kháng sinh phù hợp và hồi sức cơ quan kịp thời.
5. Hội chứng suy hô hấp cấp tiến triển (ARDS)
ARDS không đơn thuần là tình trạng thiếu oxy nặng mà là một dạng tổn thương phổi cấp lan tỏa có thể khởi phát từ viêm phổi nặng. Phản ứng viêm làm tổn thương hàng rào phế nang - mao mạch, tăng tính thấm mạch và khiến dịch giàu protein tràn vào phế nang mà không xuất phát chủ yếu từ suy tim. Hậu quả là nhiều phế nang bị xẹp hoặc ngập dịch, phổi trở nên kém giãn nở, xuất hiện shunt trong phổi và giảm oxy máu khó đáp ứng với oxy liệu pháp thông thường.
Bác sĩ chẩn đoán ARDS dựa trên thời điểm khởi phát, hình ảnh tổn thương phổi hai bên, nguyên nhân gây phù phổi và mức độ giảm oxy máu. Với trường hợp nặng, người bệnh thường cần thông khí cơ học bảo vệ phổi và các biện pháp hồi sức chuyên sâu tại đơn vị hồi sức tích cực.
Những ai dễ bị viêm phổi nặng và gặp biến chứng?
Những người có nguy cơ cao gồm trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, người cao tuổi, người mắc bệnh mạn tính, người suy giảm miễn dịch, người hút thuốc lá và người có nguy cơ hít sặc. Ở các nhóm này, khả năng chống lại nhiễm trùng hoặc duy trì chức năng hô hấp thường kém hơn, nên bệnh dễ tiến triển nặng và phát sinh biến chứng hơn.
Cụ thể, các nhóm cần đặc biệt lưu ý gồm:
1. Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ
Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, đặc biệt trẻ dưới 2 tuổi, có nguy cơ viêm phổi diễn tiến nặng do hệ miễn dịch chưa hoàn thiện, đường thở có kích thước nhỏ và dự trữ hô hấp còn hạn chế. Khi phế nang bị viêm và trao đổi khí suy giảm, trẻ có thể xuất hiện thở nhanh, co lõm lồng ngực, giảm oxy máu và mất nước nhanh hơn người lớn. Nguy cơ càng tăng ở trẻ sinh non, nhẹ cân, mắc bệnh tim phổi bẩm sinh hoặc có tình trạng suy giảm miễn dịch.
2. Người cao tuổi
Ở người từ 65 tuổi trở lên, quá trình lão hóa làm suy giảm đáp ứng miễn dịch, phản xạ ho và khả năng thanh thải chất tiết khỏi đường hô hấp. Theo tuổi, dự trữ chức năng của phổi và các cơ quan dần suy giảm. Bên cạnh đó, nhiều người cao tuổi đồng thời mắc bệnh tim mạch, đái tháo đường, bệnh thận hoặc bệnh phổi mạn tính. Trên thực tế, không ít người cao tuổi mắc viêm phổi nhưng không sốt cao hay ho rầm rộ như hình dung thông thường, khiến bệnh dễ bị bỏ sót nếu chỉ dựa vào các dấu hiệu điển hình - trong khi đó, nhiễm trùng vẫn có thể âm thầm làm mất bù bệnh nền và tiến triển nặng.
Người cao tuổi dễ gặp biến chứng do miễn dịch và chức năng hô hấp suy giảm
3. Người mắc bệnh mạn tính
Các bệnh lý như bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), hen, giãn phế quản, suy tim, đái tháo đường, bệnh gan hoặc bệnh thận mạn làm giảm khả năng thích nghi của cơ thể trước tình trạng nhiễm trùng.
Chẳng hạn, nếu bạn hoặc người thân đang sống chung với bệnh phổi mạn tính, phổi vốn đã hạn chế về thông khí và trao đổi khí, nên chỉ cần tổn thương tăng thêm do viêm phổi cũng có thể gây giảm oxy máu hoặc suy hô hấp. Viêm phổi đồng thời có khả năng làm bệnh nền mất ổn định, khiến quá trình điều trị phức tạp và nguy cơ biến chứng tăng lên.
4. Người suy giảm miễn dịch
Khả năng kiểm soát tác nhân gây bệnh suy giảm rõ rệt ở người ghép tạng, đang hóa trị, sử dụng thuốc ức chế miễn dịch hoặc mắc các bệnh làm suy yếu hệ miễn dịch. Không chỉ dễ mắc bệnh nặng hơn, nhóm này còn có thể nhiễm các tác nhân cơ hội như nấm, virus hoặc những vi sinh vật ít gây bệnh ở người có miễn dịch bình thường. Biểu hiện lâm sàng đôi khi không điển hình, trong khi tổn thương phổi vẫn tiến triển nhanh, khiến việc xác định căn nguyên và điều trị sớm trở nên đặc biệt quan trọng.
5. Người hút thuốc lá
Khói thuốc gây tổn thương biểu mô đường hô hấp, suy giảm hoạt động của hệ thống lông chuyển và ảnh hưởng đến chức năng của các tế bào miễn dịch tại phổi. Khi cơ chế loại bỏ chất nhầy và vi sinh vật bị suy yếu, tác nhân gây bệnh dễ lưu lại, xâm nhập xuống đường hô hấp dưới và gây nhiễm trùng. Hút thuốc lâu năm còn liên quan đến COPD và suy giảm chức năng phổi, khiến dự trữ hô hấp thấp hơn nếu viêm phổi xảy ra.
6. Người có nguy cơ hít sặc
Nguy cơ này thường gặp ở người rối loạn nuốt, giảm ý thức, mắc bệnh thần kinh, sau đột quỵ hoặc có tình trạng làm suy yếu phản xạ bảo vệ đường thở. Khi thức ăn, dịch tiết hầu họng hoặc dịch dạ dày đi vào đường hô hấp, phổi có thể chịu đồng thời tổn thương hóa học và nhiễm khuẩn, dẫn đến viêm phổi hít.
Nếu lượng dịch hít phải lớn, chứa nhiều vi khuẩn hoặc khả năng làm sạch đường thở kém, tổn thương có thể lan rộng và tăng nguy cơ áp xe phổi, suy hô hấp hoặc các biến chứng nhiễm trùng khác.
Tìm hiểu thêm:
- Viêm Phổi Và Lao Phổi Khác Nhau Như Thế Nào? Cách Phân Biệt
- Viêm Phổi Có Sốt Không? Đặc Điểm Cơn Sốt Và Triệu Chứng Đi Kèm
Khi nào bạn cần đến bệnh viện?
Viêm phổi có thể thay đổi mức độ trong quá trình mắc bệnh, nên bạn cần chú ý những dấu hiệu cho thấy chức năng hô hấp hoặc tình trạng toàn thân đang xấu đi. Bạn nên đến bệnh viện để được đánh giá kịp thời nếu xuất hiện một trong các biểu hiện sau:
- Khó thở hoặc thở nhanh tăng dần: Cảm giác hụt hơi, không đủ hơi khi nghỉ, phải gắng sức để thở hoặc không thể nói trọn câu có thể cho thấy chức năng hô hấp đang bị ảnh hưởng đáng kể.
- SpO₂ giảm: Chỉ số SpO₂ thấp hơn mức bình thường của bạn, đặc biệt khi giảm rõ hoặc đi kèm khó thở, tím môi, tím đầu chi, cần được đánh giá y tế sớm. Không nên chỉ dựa vào một lần đo tại nhà để tự xác định mức độ nặng.
- Đau ngực nhiều hoặc tăng dần: Đau ngực rõ khi hít sâu, ho hoặc kèm khó thở có thể liên quan đến tổn thương màng phổi hay biến chứng khác cần được kiểm tra.
- Sốt kéo dài hoặc tái sốt: Sốt không cải thiện, tái xuất hiện sau một thời gian thuyên giảm hoặc đi kèm rét run, mệt lả có thể gợi ý nhiễm trùng chưa được kiểm soát hoặc xuất hiện biến chứng.
- Thay đổi trạng thái ý thức: Lú lẫn, ngủ gà, phản ứng chậm hoặc khó đánh thức là những dấu hiệu nghiêm trọng, có thể liên quan đến thiếu oxy hoặc rối loạn toàn thân do nhiễm trùng.
- Tình trạng toàn thân xấu đi: Ăn uống rất kém, nôn nhiều, tiểu ít, chóng mặt, kiệt sức hoặc không thể thực hiện các sinh hoạt thông thường là những biểu hiện không nên tiếp tục theo dõi đơn thuần tại nhà.
- Triệu chứng nặng lên dù đang điều trị: Khó thở, sốt, đau ngực hoặc mệt mỏi tăng thay vì cải thiện cần được bác sĩ đánh giá lại để xác định đáp ứng điều trị và loại trừ biến chứng.
Đối với trẻ nhỏ, người cao tuổi, người suy giảm miễn dịch hoặc mắc bệnh tim phổi và các bệnh mạn tính, bạn nên chủ động thăm khám sớm khi nghi ngờ viêm phổi, ngay cả khi triệu chứng ban đầu chưa rầm rộ.
Bạn nên đến bệnh viện sớm khi xuất hiện khó thở, tím tái hoặc SpO₂ giảm
Cách hạn chế nguy cơ viêm phổi diễn tiến nặng
Bên cạnh việc tìm hiểu viêm phổi có nguy hiểm không, bạn cũng cần biết cách chủ động kiểm soát bệnh để giảm nguy cơ tiến triển nặng. Dưới đây là những biện pháp quan trọng bạn nên thực hiện:
1. Thăm khám sớm và đánh giá mức độ bệnh
Khi xuất hiện các triệu chứng nghi ngờ viêm phổi như sốt, ho, khó thở, đau ngực hoặc mệt nhiều, bạn nên thăm khám để xác định tình trạng thay vì tự điều trị kéo dài tại nhà. Bác sĩ sẽ đánh giá nhịp thở, huyết áp, SpO₂, trạng thái ý thức, bệnh nền và mức độ tổn thương trên hình ảnh học. Trong trường hợp cần thiết, các thang điểm như CURB-65 hoặc PSI có thể được sử dụng để hỗ trợ phân tầng nguy cơ. Kết quả đánh giá giúp xác định người bệnh phù hợp điều trị ngoại trú, cần nhập viện hay phải theo dõi và điều trị tích cực.
2. Tuân thủ đúng phác đồ điều trị
Điều trị cần dựa trên nguyên nhân, mức độ nặng và đặc điểm của từng người bệnh. Nếu được kê kháng sinh, bạn cần dùng đúng loại thuốc, liều lượng và thời gian theo chỉ định; không tự mua thêm, ngừng thuốc sớm hoặc đổi kháng sinh khi triệu chứng chưa cải thiện.
Đối với viêm phổi do virus, nấm hoặc các tác nhân đặc biệt, bác sĩ sẽ cân nhắc thuốc điều trị căn nguyên khi có chỉ định, đồng thời xử trí sốt, thiếu oxy, mất nước và các vấn đề đi kèm.
Tuân thủ phác đồ giúp kiểm soát nhiễm trùng và hạn chế biến chứng
3. Theo dõi sát diễn tiến trong quá trình điều trị
Trong quá trình điều trị, bạn cần theo dõi sự thay đổi của cả triệu chứng hô hấp và tình trạng toàn thân, thay vì chỉ dựa vào việc đã hết sốt hay giảm ho. Các dấu hiệu cần chú ý gồm mức độ khó thở, nhịp thở, SpO₂, đau ngực, nhiệt độ, khả năng ăn uống và trạng thái tỉnh táo.
Nếu khó thở tăng, SpO₂ giảm, sốt kéo dài hoặc tái sốt, lú lẫn hay thể trạng xấu đi, người bệnh cần được đánh giá lại sớm. Đây có thể là dấu hiệu bệnh chưa được kiểm soát, tác nhân không đáp ứng với điều trị hoặc đã xuất hiện biến chứng như tràn dịch màng phổi, tràn mủ màng phổi hay áp xe phổi.
4. Kiểm soát tốt các bệnh lý nền
Viêm phổi có thể làm mất ổn định các bệnh mạn tính như COPD, hen, suy tim, đái tháo đường hoặc bệnh thận, đồng thời những bệnh lý này cũng làm giảm khả năng thích nghi của cơ thể trước nhiễm trùng. Vì vậy, bạn cần tiếp tục sử dụng thuốc điều trị bệnh nền theo hướng dẫn và theo dõi các chỉ số liên quan như đường huyết, huyết áp hoặc triệu chứng hô hấp khi được bác sĩ yêu cầu. Nếu bệnh nền đột ngột mất kiểm soát trong thời gian mắc viêm phổi, việc thăm khám lại sớm giúp bác sĩ điều chỉnh kế hoạch điều trị phù hợp.
5. Duy trì chế độ chăm sóc và phục hồi phù hợp
Chăm sóc đúng cách giúp duy trì thể trạng, hạn chế mất nước và hỗ trợ quá trình hồi phục của hệ hô hấp. Tùy mức độ bệnh và tình trạng sức khỏe, bạn cần chú ý:
- Nghỉ ngơi hợp lý: Trong giai đoạn sốt, mệt nhiều hoặc khó thở, bạn nên giảm hoạt động gắng sức và ngủ đủ giấc. Khi tình trạng ổn định, nên vận động nhẹ rồi tăng dần mức độ để hạn chế mất cơ, giảm thể lực do nằm lâu.
- Bổ sung đủ dịch: Sốt, thở nhanh và ăn uống kém có thể làm tăng mất nước. Bạn nên uống nước thành nhiều lần trong ngày nếu không có chống chỉ định; người suy tim, suy thận hoặc cần hạn chế dịch phải tuân theo lượng dịch bác sĩ khuyến cáo.
- Đảm bảo dinh dưỡng: Bữa ăn cần cung cấp đủ năng lượng và protein để đáp ứng nhu cầu phục hồi. Nếu mệt hoặc chán ăn, bạn có thể chia thành nhiều bữa nhỏ, ưu tiên thức ăn dễ ăn và giàu dinh dưỡng thay vì cố ăn một lượng lớn trong mỗi bữa.
- Hỗ trợ làm sạch đường thở: Uống đủ nước giúp hạn chế tình trạng đờm quá đặc. Với người nhiều đờm, ho yếu hoặc khó khạc, bác sĩ hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng có thể hướng dẫn kỹ thuật ho hiệu quả, dẫn lưu tư thế hoặc các biện pháp làm sạch đường thở phù hợp; không nên tự áp dụng vỗ rung cho mọi trường hợp.
- Theo dõi oxy máu khi có chỉ định: Người đang được theo dõi SpO₂ tại nhà cần đo đúng kỹ thuật và đánh giá kết quả cùng triệu chứng lâm sàng. Không nên tự sử dụng hoặc điều chỉnh lưu lượng oxy nếu chưa có hướng dẫn chuyên môn, đặc biệt ở người mắc bệnh hô hấp mạn tính.
6. Chủ động tiêm chủng phòng bệnh
Tiêm chủng không bảo vệ khỏi mọi nguyên nhân gây viêm phổi, nhưng có vai trò giảm nguy cơ mắc và đặc biệt là giảm bệnh nặng do những tác nhân có vắc xin phòng ngừa. Việc lựa chọn vắc xin cần căn cứ vào tuổi, bệnh nền, tình trạng miễn dịch và lịch sử tiêm trước đó.
Các loại vắc xin có ý nghĩa trong phòng ngừa viêm phổi và các nhiễm trùng hô hấp liên quan gồm:
- Vắc xin phế cầu: Giúp phòng bệnh do các type Streptococcus pneumoniae nằm trong phạm vi bảo vệ của vắc xin. Đây là tác nhân quan trọng gây viêm phổi, nhiễm khuẩn huyết và viêm màng não. Trẻ em, người cao tuổi và người có một số bệnh nền hoặc tình trạng suy giảm miễn dịch cần được tiêm theo lịch phù hợp với từng nhóm.
- Vắc xin cúm: Virus cúm có thể trực tiếp gây viêm phổi hoặc làm tổn thương đường hô hấp, tạo điều kiện cho bội nhiễm vi khuẩn, trong đó có phế cầu và Staphylococcus aureus. Tiêm phòng cúm hằng năm đặc biệt quan trọng với người cao tuổi, người mắc bệnh tim phổi mạn tính, đái tháo đường và các nhóm có nguy cơ bệnh nặng.
- Vắc xin COVID-19: Tiêm và cập nhật liều theo khuyến cáo giúp giảm nguy cơ COVID-19 nặng, nhập viện và các biến chứng hô hấp ở những nhóm phù hợp.
- Các vắc xin khác theo độ tuổi và nguy cơ: Trẻ em cần được tiêm đầy đủ các vắc xin trong chương trình tiêm chủng, bao gồm những vắc xin giúp phòng các tác nhân có khả năng gây bệnh hô hấp nặng như Haemophilus influenzae type b (Hib), ho gà và sởi. Ở người lớn tuổi hoặc nhóm nguy cơ, vắc xin RSV cũng có thể được cân nhắc theo khuyến cáo hiện hành.
Lịch tiêm không giống nhau ở mọi người. Nếu đã từng mắc viêm phổi, có bệnh nền, suy giảm miễn dịch hoặc không nhớ rõ tiền sử tiêm chủng, bạn nên trao đổi với bác sĩ để xác định loại vắc xin, số liều và thời điểm tiêm phù hợp.
7. Hạn chế thuốc lá và các yếu tố gây hại cho đường hô hấp
Khói thuốc làm tổn thương biểu mô đường thở, suy giảm hoạt động của hệ thống lông chuyển và cản trở cơ chế loại bỏ chất nhầy, vi sinh vật khỏi đường hô hấp. Vì vậy, bạn nên ngừng hút thuốc, tránh hút thuốc thụ động và hạn chế tiếp xúc với khói bụi, khí kích thích hoặc môi trường ô nhiễm trong thời gian điều trị và hồi phục.
Về lâu dài, cai thuốc lá còn giúp bảo tồn chức năng phổi và giảm nguy cơ mắc các bệnh hô hấp mạn tính vốn có thể khiến những đợt viêm phổi sau này trở nên phức tạp hơn.
Kết luận
Như vậy, viêm phổi có nguy hiểm không còn phụ thuộc vào mức độ bệnh, khả năng đáp ứng điều trị và các yếu tố nguy cơ ở từng người. Phần lớn trường hợp có thể hồi phục tốt khi được phát hiện và xử trí phù hợp, nhưng vẫn cần theo dõi sát để nhận diện sớm tình trạng chuyển nặng và các biến chứng về hô hấp hoặc toàn thân.
Nếu xuất hiện triệu chứng nghi ngờ hoặc viêm phổi kéo dài, diễn tiến bất thường, bạn có thể đến Khoa Nội Tổng hợp - Bệnh viện Đại học Phenikaa để được thăm khám và đánh giá toàn diện. Tại đây, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm, chẩn đoán hình ảnh, đánh giá chức năng hô hấp và xây dựng phác đồ dựa trên mức độ bệnh. Với trường hợp nặng, có biến chứng hoặc nhiều bệnh lý đi kèm, Khoa Nội Tổng hợp có thể phối hợp cùng các chuyên khoa liên quan như Hồi sức cấp cứu, Chẩn đoán hình ảnh, Xét nghiệm, Tim mạch và các chuyên khoa phù hợp khác để kiểm soát nhiễm trùng, xử trí biến chứng và bệnh nền đồng thời. Việc phối hợp liên chuyên khoa giúp quá trình điều trị được triển khai thống nhất theo tình trạng thực tế của từng người bệnh. Liên hệ hotline 1900 2262 để được tư vấn chi tiết và đặt lịch thăm khám cùng bác sĩ chuyên khoa.
